Galerianajlepszych obrazów
← Wróć do kolekcjiVincent van Gogh

Vincent van Gogh, Gwiaździsta noc (1889). Obraz z MoMA i noc, która nie jest mapą nieba

W środkowej części Gwiaździstej nocy Vincenta van Gogha jasne pasma błękitu zawijają się nad wzgórzami. Warto prześledzić jeden z tych łuków, a potem spojrzeć niżej, na drzewa i dachy: różne rytmy składają się tu na wspólny układ. W liście z czerwca 1889 roku malarz wspomniał o nowym studium gwiaździstego nieba. Ta krótka wzmianka daje punkt wyjścia do poznania obrazu, choć nie rozwiązuje wszystkich pytań o jego powstanie i znaczenie.

Gwiaździsta noc Vincenta van Gogha — całość

Vincent van Gogh, Gwiaździsta noc (The Starry Night), czerwiec 1889, olej na płótnie, 73,7 × 92,1 cm. The Museum of Modern Art, Nowy Jork, nr inw. 472.1941. Skan: Google Arts & Culture / Wikimedia Commons, Public Domain Mark / PD-Art.

Spis treści

Poznajmy obraz

Ten krajobraz Van Gogh namalował w czerwcu 1889 roku w Saint-Rémy, w południowej Francji, olejem na płótnie o wymiarach 73,7 na 92,1 centymetra. Gwiaździsta noc należy dziś do kolekcji Museum of Modern Art w Nowym Jorku; jej numer inwentarzowy to 472.1941. Dwa inne oznaczenia, F612 i JH1731, pochodzą z katalogów malarza. Pod tymi numerami wydanie listów identyfikuje też pracę wymienioną we wrześniu jako „Night study”.

Podobny tytuł może skierować nas do innego płótna. Gwiaździsta noc nad Rodanem powstała w 1888 roku i znajduje się w Musée d’Orsay. Van Gogh pokazał tam rzekę oraz odbicia świateł Arles w wodzie. Na późniejszym obrazie z MoMA miejsce rzeki zajmuje krajobraz ze wzgórzami, miasteczkiem i cyprysem pod rozbudowanym niebem. Nocny temat łączy obie prace; miejsca są różne.

Co widać na płótnie

Zacznijmy od nieba, które zajmuje największą część kompozycji. Nad falistą linią wzgórz pasma błękitu, granatu i jaśniejszych tonów zawijają się, łączą i rozdzielają. Wzrok przechodzi z jednego łuku na drugi, zamiast zatrzymać się na jednolitym tle. Między pasmami rozmieszczono kilka jasnych form z okrągłymi obwódkami. Sierp księżyca znajdziemy po prawej; po lewej od środka świeci żółta gwiazda, którą MoMA nazywa Wenus.

Niżej widać niewielkie domy, ciemne drzewa i jasne okna miasteczka. Wąska wieża kościoła wyrasta ponad dachami, a za nią wzgórza tworzą następną warstwę krajobrazu. Teraz przesuńmy wzrok ku lewej stronie. Na pierwszym planie wznosi się cyprys, znacznie większy od pozostałych form. Jego ciemna sylwetka przecina granicę ziemi i nieba.

Porównajmy korony drzew wokół domów z zakrzywionymi liniami w górze. Podobny rytm kreski przenika różne strefy, dlatego drzew, wsi i nieba nie odbieramy jako trzech spokojnych, oddzielonych pasów. Wieża i cyprys wprowadzają piony, a domy i okna są bardziej kanciaste niż wzgórza. Dzięki temu względnie uporządkowana osada sąsiaduje z krajobrazem, który zdaje się pozostawać w ruchu.

Saint-Rémy i widok z okna

Za malowanym krajobrazem stoi konkretne miejsce pobytu. W maju 1889 roku Van Gogh dobrowolnie trafił do Saint-Paul-de-Mausole, zakładu w dawnym klasztorze w Saint-Rémy-de-Provence. W liście do Theo opisywał swój pokój i widok przez okno. Mieszkał tam, obserwował otaczającą przyrodę i zapisywał to, co widział — te okoliczności są istotne dla poznania pracy.

Przez zakratowane okno pokoju dostrzegał ogrodzone pole pszenicy i poranny wschód słońca, jak pisał około 23 maja. Opis pomaga poznać otoczenie malarza; nie dowodzi jednak, że całe późniejsze przedstawienie było wiernym przeniesieniem jednego widoku. Około 18 czerwca pojawia się inna wzmianka: nowe studium gwiaździstego nieba. To badacze łączą ją z płótnem należącym dziś do MoMA.

Spójrzmy z tą wiedzą z powrotem na domy. MoMA wskazuje widok z okna jako inspirację, lecz zaznacza, że wieś oparto na innych widokach. Z opisywanego okna nie była widoczna.

Jak powstawał obraz

W liście z około 18 czerwca można uchwycić moment, w którym Van Gogh mówi o samym studium. Wymienia krajobraz z oliwkami i nowe studium gwiaździstego nieba. Chciał pokazać te prace Theo wraz z innymi płótnami: uważał, że lepiej niż słowa wyrażały idee omawiane z Paulem Gauguinem i Émile’em Bernardem. W tym samym fragmencie zastrzegł, że nie chodzi o powrót do romantycznych ani religijnych idei.

To zastrzeżenie warto zachować w pamięci, gdy patrzymy na rozświetlone niebo. Nie zamyka ono późniejszych interpretacji, ale sam Van Gogh pisał o studiach nad naturą, kolorze i mocniejszym rysunku, nie o ukrytym religijnym programie.

Noc na płótnie nie oznacza nocnej pracy przy sztaludze. Według MoMA Van Gogh malował ten obraz za dnia, w kilku sesjach.

Osobne miejsce w jego uwadze zajmowały wówczas cyprysy. W liście z 25 czerwca pisał o ich wyrazistej linii i proporcjach, o trudnej do uchwycenia ciemnej zieleni oraz jej relacji z błękitem. Nie był to opis konkretnego drzewa z Gwiaździstej nocy, lecz świadectwo uważnego studiowania motywu. Przy ponownym spojrzeniu na cyprys po lewej warto więc przyjrzeć się właśnie linii i zestawieniu kolorów.

Ruch nieba i porządek krajobrazu

Prześledźmy teraz ślady farby od górnej części ku wzgórzom. Błękit składa się z krótkich pociągnięć i dłuższych łuków, które budują pasma o różnej jasności. Wokół gwiazd i księżyca układają się koliste obwódki. Niżej kierunki kresek stopniowo przechodzą w krzywizny wzgórz i drzew. Ten sam rytm powraca w różnych skalach, prowadząc wzrok między niebem a ziemią.

Obok błękitów szczególnie wyraźnie występują żółcie. Jasne okręgi odcinają się od ciemniejszych partii, podczas gdy ich otoczki łączą się z jaśniejszymi fragmentami nieba. Oglądamy jednak reprodukcję: jej kolory nie dają gwarancji idealnego oddania dzisiejszego wyglądu oryginału.

W dole zygzak wzgórz i skupiska drzew przejmują część ruchu nieba. Na ich tle łatwiej dostrzec piony wieży i cyprysu. Mniejsza wieża powtarza kształt drzewa w skali miasteczka.

Smukły pion wieży prowadzi od zabudowy ku niebu i odpowiada pionowi cyprysu. Może przypominać architekturę niderlandzką, ale takie podobieństwo nie rozstrzyga pochodzenia motywu: Saint-Rémy również miało wieżę kościelną.

Pięć detali

Mapa pięciu omówionych fragmentów

Mapa zbliżeń D1–D5. Ramki wskazują kadry; na reprodukcji całości i zbliżeniach nie ma oznaczeń. Vincent van Gogh; skan Google Arts & Culture / Wikimedia Commons, PDM / PD-Art. Oznaczenia redakcji.

1. Niebo zbudowane z łuków

Zbliżenie błękitnych łuków i jasnych pierścieni nieba

D1. Jasne i ciemne pasma zawijają się w środkowej części nieba. Fragment dzieła Vincenta van Gogha, MoMA 472.1941. Skan: Google Arts & Culture / Wikimedia Commons, PDM / PD-Art; kadr z pomniejszonej kopii roboczej.

Powiększenie w pełnym rozmiarze kadru

W środkowej części nieba zacznijmy od szerokiego pasma jasnego błękitu po lewej stronie kadru. Wznosi się nad ciemniejszym granatem, po czym skręca ku środkowi. Niżej zakręty są ciaśniejsze, a krótkie ukośne ślady przecinają większe krzywizny. Po prawej dłuższe smugi biegną po skosie, jakby ruch rozlewał się poza centralną spiralę. Łuki nie składają się więc w jeden równomierny wir.

Przyjrzyjmy się także ciemnym pociągnięciom. Obrysowują jaśniejsze pasma, lecz miejscami wchodzą w ich środek i zmieniają kierunek. Wokół jasnych kręgów kreski obracają się wokół punktu, a dalej znów się wydłużają. Powiększenie pozwala zauważyć nierówne przerwy z żółtawymi prześwitami. Po powrocie do całości łatwiej prześledzić, jak ten rytm łączy jasne formy nieba z łukami wzgórz. „Spirala” nazywa tu kształt widoczny w farbie, nie rozpoznany obiekt astronomiczny.

2. Księżyc

Księżyc i jego żółto-kremowe otoczki

D2. Sierp w prawym górnym rogu otaczają koliste pociągnięcia farby. Fragment dzieła Vincenta van Gogha, MoMA 472.1941. Skan: Google Arts & Culture / Wikimedia Commons, PDM / PD-Art; kadr z pomniejszonej kopii roboczej.

Powiększenie w pełnym rozmiarze kadru

W prawym górnym rogu znajdziemy wąski, mocno zakrzywiony sierp. Porównajmy jego obrzeże z wewnętrznym polem: u dołu i po prawej widnieje intensywna żółć, przy końcu pomarańczowy akcent, a wnętrze pozostaje kremowe. Sierp osadzono w większym kole. Najbliżej biegnie szeroki pas żółci, dalej biel, blada zieleń i chłodniejsze błękity.

Te obręcze nie są idealnie koncentryczne, czyli ułożone wokół jednego wspólnego środka. Pociągnięcia zachodzą na siebie, czasem rozchodzą się promieniście, czasem wracają do krzywizny tarczy. Na zewnętrznej krawędzi koła krótkie ślady pędzla tworzą poszarpaną granicę z ciemnym niebem. Żółte i zielonkawe smugi pojawiają się również w górnej części otoczki; światło obejmuje więcej niż sam sierp. Porównajmy jeszcze zawijasy w jego środku z dłuższymi, bardziej poziomymi kreskami ciemnego nieba obok. To sąsiedztwo pokazuje zmianę kierunku śladów, z której zbudowano jasną formę i jej otoczenie.

3. Cyprys

Ciemny cyprys na tle nocnego nieba

D3. Cyprys po lewej przecina granicę między pierwszym planem a niebem. Fragment dzieła Vincenta van Gogha, MoMA 472.1941. Skan: Google Arts & Culture / Wikimedia Commons, PDM / PD-Art; kadr z pomniejszonej kopii roboczej.

Powiększenie w pełnym rozmiarze kadru

Po lewej stronie obrazu cyprys składa się z kilku nierównych, zachodzących na siebie płatów. Najciemniejsze partie są brunatne, niemal czarne. Między nimi biegną wąskie zielone smugi, a jaśniejsze kreski zaznaczają krawędzie i załamania sylwetki. Prześledźmy kontur od jednej strony do drugiej: po lewej wysuwają się ostre języki, po prawej forma rozszerza się, zwęża i znów odchyla. Zarys nie tworzy gładkiego trójkąta.

U dołu ciemna masa rozpada się na oddzielne pociągnięcia, częściowo zlewające się z liniami ziemi. Wyżej profil przecina jasne pasma nieba i przerywa ich ciągłość. Zieleń i błękit przy krawędzi sprawiają, że miejscami zamiast ostrej granicy widzimy przejście między formami. Warto porównać ten styk z dolną częścią drzewa: w obu miejscach cyprys wiąże się z otoczeniem, choć jako całość pozostaje mocnym pionem. Reprodukcja pokazuje fakturę i kierunek śladów farby; nie pozwala wywnioskować stanu fizycznego płótna.

4. Wieś i wieża

Dachy domów, jasne okna i wieża kościoła

D4. Smukła wieża wyrasta ponad skupisko domów i zaokrąglonych drzew. Fragment dzieła Vincenta van Gogha, MoMA 472.1941. Skan: Google Arts & Culture / Wikimedia Commons, PDM / PD-Art; kadr z pomniejszonej kopii roboczej.

Powiększenie w pełnym rozmiarze kadru

W dolnej części obrazu poszukajmy dwóch szczególnie wyrazistych okien w środku kadru. Są małymi żółtymi prostokątami o nierównych brzegach. Wokół nich wieś rozdziela się na wiele form, zamiast pozostać jednolitą ciemną plamą. Dachy zachodzą na siebie w kilku planach: ostre trójkąty sąsiadują z płaskimi połaciami, a krawędzie wyznacza raz jasna obwódka, raz sama różnica tonu. Niektóre fasady mają białe lub szaroniebieskie pola, inne znikają w granacie.

Dalej ciemne korony drzew zasłaniają fragmenty domów i miękko przechodzą w pas wzgórz. Narożniki zabudowań pozostają jednak kanciaste. Między domami wyrasta jasnoszary, wąski pion wieży kościoła, przecięty ciemnymi akcentami. Porównajmy linię iglicy z szerokimi dachami i zaokrąglonymi koronami, a potem z cyprysem w sąsiedniej części obrazu. Wąska wieża różni się od otoczenia, lecz odpowiada pionowi drzewa. Małe okna pełnią inną rolę: jako jasne punkty równoważą większe światła nieba, nie dorównując im rozmiarem.

5. Wzgórza i drzewa

Faliste wzgórza pod jasnym pasmem nieba

D5. Ciemne kontury wzgórz oddzielają jasne pasmo nieba od drzew. Fragment dzieła Vincenta van Gogha, MoMA 472.1941. Skan: Google Arts & Culture / Wikimedia Commons, PDM / PD-Art; kadr z pomniejszonej kopii roboczej.

Powiększenie w pełnym rozmiarze kadru

Pod jasnym pasmem nieba, po prawej stronie obrazu, prześledźmy nakładające się kontury wzgórz. Najdalszy granatowy profil podnosi się po lewej stronie kadru i opada łukiem ku środkowi; bliższy stok przecina go mocniejszą ukośną linią. Dolne pasma są jaśniejsze i bardziej nasycone. Ciemne obrysy raz je rozdzielają, raz się z nimi zlewają. Jasne pola między ciemnymi kreskami nie tworzą ciągłej linii, przez co granica stoku pozostaje ruchliwa.

Zmienia się również kierunek śladów farby. W niebie smugi biegną długimi ukośnymi pasami, na stokach podążają za kształtem wzniesień, a na drzewach zwijają się w krótsze łuki. Zaokrąglone korony tworzą rytmiczny rząd, ale różnią się wielkością, kolorem i stopniem rozdzielenia. Między ich zarysami prześwitują jasne i ciemne fragmenty dalszego krajobrazu. Gdy porównamy tę partię z niebem, rozpoznamy podobne krzywizny w innej skali: szerokie, spokojniejsze pasma wzgórz i drobniejsze, spiętrzone zawijasy drzew. Tak można przejść wzrokiem od zbliżenia do całego układu, nie gubiąc różnic między jego częściami.

Czy obraz opowiada o religii, śmierci albo astronomii?

Po obejrzeniu łuków, jasnych kręgów i ciemnego drzewa łatwo zacząć pytać o ich znaczenie. W czerwcowym liście Van Gogh nazwał pracę nowym studium gwiaździstego nieba i zastrzegł, że nie wraca do idei romantycznych ani religijnych. To wypowiedź z określonego momentu rozmowy o malarstwie, nie manifest odrzucający każdą późniejszą interpretację duchową. Pomaga rozdzielić widoczne formy od przekonania, że każda z nich miała zakodowane przesłanie.

Cyprys według propozycji MoMA może łączyć ziemię z niebem i przywoływać śmierć oraz żałobę. Muzeum przedstawia możliwą lekturę kuratorską, wspartą historycznymi skojarzeniami z drzewem; nie przytacza znanej deklaracji Van Gogha o symbolice tego konkretnego płótna. List malarza o cyprysach mówi o linii, proporcjach, ciemnej zieleni i jej relacji z błękitem. Nie potwierdza symbolicznego klucza.

Przy gwiazdach potrzebna jest podobna ostrożność. Richard Thomson ujmuje rozpoznanie Wenus mniej stanowczo niż MoMA: jasny punkt może odpowiadać planecie. Zauważa też, że sierp Księżyca na płótnie różni się od fazy wyliczonej dla prawdopodobnego czasu pracy. Niebo nie jest dokładną mapą jednej nocy. Popularne porównania centralnego wiru do Drogi Mlecznej lub spiralnej mgławicy nie mają źródłowego potwierdzenia jako identyfikacje. Wróćmy więc do samych łuków: ich kierunek i rytm dają się opisać bez zamieniania podobieństwa w fakt astronomiczny.

Od listu do MoMA

We wrześniu 1889 roku wśród płócien wysyłanych do Theo wymieniono „Night study”. Edycja listów identyfikuje tę pozycję jako F612/JH1731. Przy okazji Van Gogh pisał o przesadzie układu i liniach skręconych jak w dawnych drzeworytach. Komentarz dotyczył jednak grupy prac, nie tylko Gwiaździstej nocy. List potwierdza obieg obrazu wśród płócien przesłanych bratu; nie daje jednoznacznej oceny samego dzieła.

Dalsze losy płótna prowadzą przez kolejnych właścicieli. Po Theo (1889–1891) opiekowała się nim Johanna van Gogh-Bonger w imieniu syna. Następnie dzieło należało do Leclercqa, Schuffeneckera, ponownie Jo, Van Stolk (1906) i Rosenberga (1938). W 1941 roku MoMA nabyło je od jego galerii przez wymianę, korzystając z zapisu Lillie P. Bliss. Proweniencja, czyli historia własności dzieła, nadal jest przedmiotem muzealnych badań.

Nocnym scenom malarza poświęcono wystawę MoMA Van Gogh and the Colors of the Night w latach 2008–2009. Jej kontekst przypomina, że noc stawała się u Van Gogha tematem pracy nad barwą i porządkiem obrazu, nie tylko brakiem światła. Tutaj głównym dowodem pozostają skan i teksty listów, a nie ogólna rama wystawy.

Na koniec spójrzmy jeszcze raz na łuki w środkowej części nieba. Możemy teraz zestawić je z szerokimi pasmami wzgórz i drobnymi zawijasami drzew, a potem zatrzymać wzrok na pionach wieży i cyprysu. Te różnice kierunku i skali pozwalają zobaczyć wspólny układ ziemi i nieba bez przypisywania każdemu śladowi farby ukrytego znaczenia.

Źródła i podziękowania

Dziękujemy instytucjom, badaczom i redaktorom za udostępnienie katalogów, listów i reprodukcji, które pozwalają sprawdzać historię obrazu. Podziękowanie nie oznacza współpracy ani zatwierdzenia tego opracowania.

Źródła sprawdzono 3 października 2026 roku. Opisy szczegółów porównano z reprodukcją. Cyfrowy obraz nie zastępuje oględzin oryginału ani badań konserwatorskich.

Zastrzeżenia dotyczące reprodukcji

Wybrany plik Google Arts & Culture na Wikimedia Commons jest oznaczony PD-Art / Public Domain Mark. Podstawa przyjęta w dokumentacji dotyczy polskiego serwisu. Kadry pochodzą z pomniejszonej kopii roboczej, a nie z pełnej rozdzielczości największego pliku.

Na potrzeby publikacji redakcja przyjęła, że wykorzystanie wybranej reprodukcji i jej kadrów w tym serwisie jest dopuszczalne. To założenie nie oznacza uzyskania dodatkowej licencji ani zatwierdzenia artykułu przez muzeum. Informacje o pochodzeniu pliku i wymagane oznaczenia zachowano.

Otwórz plik w pełnym rozmiarze ↗